بی شبهه هر متنی، در گسترۀ خوانش مفهومی خود، معنا پیدا می کند؛ یعنی هر متن، پس از آن که در چاچوب اندیشه شكل گرفت ،ارائه می شودو مبتنی بر رویکردهایي معنایی خود، تفسیر و تأویل شده و هویت مفهومی می یابد؛ اما در فرایند این رویکرد، مهمترین اصلی که باید متوجه آن بود، ارائه توجیه و تفسیر معنایی متن، به روایت خود متن است.

در بسیاری از دیدگاه هایی که دربارۀ بیدل مطرح شده، تفسیرها و روایت های معنایی، بدون توجه به روش درون متنی و خوانش متن به زبان متن ارائه گردیده است و همین نگرش سطحی و _تا حدی آفاقی_باعث شده تا مخاطب از چاشنی درک و حس اندیشۀ بیدل، بی نصیب بماند.

به منظور برداشتن گام نخست برای رسیدن به درک و حس "انديشهء بیدل"، این نبشته را با این دسته بندی موضوعی، پی می گیریم:

گفتم غزل و دوباره خوانی کردم

در صفحهء احساس ترادیدم و بعد

باکلک سخن ترا نشانی کردم 

  چيز هايي از دِل، دربارۀ "بيدِل"                                                            

سخن نَخُست:

بحث و نگرش دربارۀ شعر "بيدل" در افغانستان (‌افزون بر ساير موارد) با دو رويكرد رو به رو بوده است:

الف: نگرش عرفي

ب: نگرش تفنني (از روي تفاخر)

الف – نگرش عرفي:

بي شبهه توجه به شعر "بيدل" و كالبد شكافي معنايي شعر وي، به يك رويكرد و نگرش عرفي در كشور ما بدل شده است. بسياري از مخاطبان انديشۀ "بيدل"، بدون درك دانشگاهي و ارزش هاي فني شعر وي، ارادت عرفي به شعر بيدل دارند. ُبا آن كه اين گرايش عرفي، در نخست بازگو كنندۀ معيار توجه مخاطبان به اين شاعر بزرگ است؛ اما به لحاظ آسيب شناسي، ميزان عدم توجه مخاطبان بيدل را به ظرفيت ها و ظرافت هاي شعر وي نيز مي رساند كه اين مسأله در نفس خود، باعث ايجاد سدي در برابر فهم ‍ژرف از انديشۀ بيدل شده است.

ای پرستو_نازنین_

ای پرستو از سکوت سرد سروستان بپر

بی ترنم از فراز شاخۀ حرمان بپر

نازنین از ابرهای کینۀ ما بیم کن

پیشتر از لحظه های نم نم باران بپر

بی تأمل چرت هایت را گره زن در غروب

ای سراپا مضطرب از وحشت انسان، بپر

یکدم از جغرافیای فصل دهشت کوچ کن

شامگاهان با قطار خیل گنجشکان بپر

سینه بکشا در فضای آبی این آسمان

یک نفس بی انتها تا فرصت امکان بپر

از خدا، از عشق، از احساس زیبایی بخوان

پر بزن، پرواز کن از شاخه های جان بپر

پس از آن در چشمۀ تقدیس ایزد پر بشوی

با دو بالت بر فراز وسعت ایمان بپر

در خلوت شب به خود پیچید دلم

پیراهن عاشقانه پوشید دلم

از صفحۀ صاف آسمان مثل سحر

دامن دامن ستاره را چید دلم

 ****

ازگندم دانشت تناول کردم

زخمی که زدی – فقط- تحمل کردم

بیچاره تر از همیشه اما چه شگفت

آهسته به پای خود تکامل کردم

****

آنگه که یقین خود به تردید شکست

آیینه ی انتظار امید شکست

با آن که خیال ناشکن داشت؛ ولی

ناگه به زمین خورد و نفهمید، شکست

****

دیریست کسی نخوانده رؤیای غروب

یک صفحه ز غصه ها به سیمای غروب

آن هم که غزل سروده چرتی و غمین

سیگار به لب نشسته دریای غروب

****

تا آیه شدی ترا تلاوت کردم

احساس شدی، غزل سخاوت کردم

رو راست به من بگو که دربارۀ تو

ای دوست، چگونه  من قضاوت کردم

 ***

ای شاعر لحظه های رنگین خیال

مانند سخن، سرود سنگین خیال

بر سینۀ یک چریک افتاده به خاک

دیوان شهادت فلسطین خیال

****

اندیشه شدی ترا نفهمید دلم

در بستر استعاره پالید دلم

وقتی که ترا ندید از کوزۀ فکر

بر خواست کمی، فلسفه نوشید دلم

****

وقتی که سخن دوباره از گل بزنم

گل بر سر سینۀ تحمل بزنم

در خلوت شاعرانه با پای غزل

بین خود و عاشقانه ها پل بزنم

****

روزی که من و غزل تفاهم کردیم

نام تو ترانه شد، ترنم کردیم

اما چقدر غریب و بیهوده عزیز

خود را به کنار یکدگر گم کردیم

****

مضمون شبانه ها دل انگیز شده

رؤیای تو از ستاره لبریز شده

هنگام اذان صبح، از منبر عشق

چشمان تو عابد سحر خیز شده

****

چشمی که نخوانده هیچ تعبیر ترا

بر صفحه ی دل نبشته تفسیر ترا

با کلک خیال خود_شگفتی آور_

در قاب غزل کشیده تصویر ترا

****

با بهت خودش مسافر استاده غریب

با بقچه ی خود نشسته در جاده غریب

دیریست کسی رفته و بر بستر او

تسبیح و کتاب و سگرت افتاده غریب

****

 برای " نادیا انجمن" شاعر جوانمرگ:

.آیینه شدی کمی ترا دود گرفت

ماهی که شدی ترا غم رود گرفت

یک شاخچه گلک غزل سرودی؛اما

تا غنچه شدی خدا ترا زود گرفت

****

 تا نقش ترا دیده تفکر کرده

آیینه شده،دلم تصور کرده

با پنجۀ ماهرش نوازنده ی عشق

گیتار غزل های ترا سر کرده،

 ****

در گوش درخت و گل کسی حرف زده

از فصل خنک سخن کمی ژرف زده

پوشیده تمام خانه ها رخت سپید

در بستر خشک دهکده برف زده

****

در کوچۀ احساس ترا دیده غزل

از هیبت چشمان تو لرزیده غزل

تا خواست ترا به شعر توصیف کند

بسیار عرق کرده و شرمیده غزل

بررسی مفاهیم "روز" و "روزمره گی" در غزل امروز

خاطر خشکیده ی درخت

دیشب زبان شعر من ای عشق لال بود

اما درون چشم تو پی هم سؤال بود

با آن که در سکوت نشستی ولی لبت

لبریز از ترانه و طرح و خیال بود

یادت برای خاطر خشکیده ی درخت

معنای پرطراوت آب زلال بود

هرچند بی گناه نبودی ولی "حوا"

گندم برای خوردنت آنجا حلال بود

تو سیب سرخی و با عطر دلپذیر

زبیایی ات برای خدا بی مثال بود

***

تنها نشست شاعر و در صفحه اش نوشت:

این هم روایت یک شرح حال بود

بعد از سلام

مروری بر روشهای داستانی رهنورد زریاب

عزیزم قهوه ات را نوش جان کن!

(برای مقاومت عراقی ها در برابر اشغالگران)

اگر گفتنند "پنتاگونیان" کاینجا هنوزم عشق شیمایی است

عزیزم قهوه ات را نوش جان کن

و باور کن که آخر در سکوت "بصره" ی معصوم چشمانت

و در "بغداد" دستانت

سیاست رنگ می بازد

عزیزم قهوه ات را نوش جان کن!

سیب دندان زده

آری آن مرد که از زنده گی مأیوس شده، من بودم

بین تنهایی خود خفته و محبوس شده، من بودم

آری آن مرد که با مصرعِ از مثنوی تازه ی درد

روی دستان تفکر غم ملموس شده، من بودم

آری آن مرد، همان مرد که با حس غریبانه ی شعر

لابلای غزل و خاطره محسوس شده، من بودم

آری آن مرد، که از کودکی بر سفره ی رنگین خدا

سیب دندان زده بر سینه ی پتنوس شده، من بودم

آری ای خواب کمی مخملی در خلوت تاریک حیات

اولین کس که به رؤیای تو کابوس شده، من بودم

نگرش هرمنوتیکی در غزل

بخش هشتم:

یکی از رویکردهای مهم در غزل امروز، نگرش هرمنوتیکی شاعر حول مسأله ی محتواست.

- نگرش هرمنوتیکی چیست؟

نگرش هرمنوتیکی به معنای داشتن دیدگاه و محتوای تأویل پذیرانه در شعر است. شاعر امروز، به دلیل تعمیم یابی اندیشه اش در گستره های موضوعی گوناگون و متعدد، باید به نگرش هرمنوتیکی در شعرتوجه ویژه داشته باشد، زیرا توجه به این ویژه گی، نخستین مؤلفه یی است که شعر را قدرت توجیه پذیری در ذهن مخاطب می دهد.

غزل امروز نیز با توجه به اهمیت داشتن نگرش هرمنوتیکی شاعر ( واصل تأویل پذیری متن در بحث هرمنوتیک) با این مسأله با دقت برخورد می کند.

کودکم دوست ندارد همه ای دنیارا

به جز حلوا و پنیر و شکر و خرمارا

فکر او سبز که بر صفحه ی گل می خواند

قصه ای خاطره ی شاپرک تنها را

مثل من بغض ندارد که صدا می زند او

دختر کوچک همسایه ی ما "زهرا" را

چاشت از پنجره دیدم که پیهم می داد

اندکی نان به "فریدون" و کمی"لیلا" را

صبح با ساده گی سبز صداقت می چید

گل پر پر شده در حوضچه ی رویارا

گهی پیدا، گهی شب های دگر گم می کرد

بین تنهایی خود همهمه ی فردا را